a
Ana SayfaKatre16. Şu lisanların tafsili gelecektir. Şimdi icmal ile zikredeceğim. Şöyle ki…

16. Şu lisanların tafsili gelecektir. Şimdi icmal ile zikredeceğim. Şöyle ki…

Katre mütalaasına kaldığımız yerden devam ediyoruz:

Şu lisanların tafsili gelecektir. Şimdi icmal ile zikredeceğim. Şöyle ki… (Mesnevi-i Nuriye, Katre)

(Tafsil: Ayrıntılı açıklama / İcmal: Özet)

Üstad Hazretleri bir önceki derste şu kâinattaki bütün envaın, erkânın, azanın, eczanın, cüz’iyatın, hüceyratın, zerratın ve esirin Allah’ın vücub-u vücuduna ve vahdetine elli beş lisanla şehadet ettiğini söyledi. Bu makamda bu lisanları icmal ile beyan ediyor. Bu lisanların izahı sonraki derslerde yapılacak.

Üstadımız bu 55 lisandan 26  tanesini şöyle beyan ediyor:

– Kâinat terkiplerindeki intizam,

– Cereyan-ı ahvaldeki nizam,

– Suretlerdeki garabet,

– Nakışlarındaki ziynet,

– Yüksek hikmetler,

– Eşyadaki muhalefet ve mümaselet,

– Camidattaki muavenet,

– Birbirinden uzak olan şeylerdeki tesanüd,

– Hikmet-i âmme,

– İnayet-i tamme,

– Rahmet-i vâsia,

– Rızk-ı âmm,

– Hayatlar,

– Tasarruf,

– Tahvil,

– Tagyir,

– Tanzim,

– İmkân,

– Hudus,

– İhtiyaç,

– Zaaf,

– Mevt,

– Cehil,

– İbadet,

– Tesbihat,

– Daavat

Ve hakeza pek çok sıfatlar lisanlarıyla Hâlık-ı Kadîm-i Kadîr’in vücub ve vücuduna ve evsaf-ı kemaliyesine şehadet ettikleri gibi, esmâ-i hüsnayı tilavet ederek Cenab-ı Hakk’a tesbih ve Kur’an-ı Hakîm’i tefsir ve Resul-i Ekrem (a.s.m.)’ın ihbaratını tasdik ediyorlar. (Mesnevi-i Nuriye, Katre)

(Terkip: Bir araya getirme, birleşim / Garabet: Hayret vericilik, gariplik / Mümaselet: Benzerlik / Camidat: Cansızlar / Muavenet: Yardımlaşma / Tesanüd: Dayanışma / Rızk-ı âmm: Herkesin faydalandığı rızık / Tahvil: Dönüştürme / Tagyir: Değiştirme / Hudus: Sonradan meydana gelme / Daavat: Dualar)

Üstadımız 55 lisandan 26 lisanı saydı ve dedi ki: Şu kâinat ve içindeki eşya daha pek çok sıfatlarının lisanıyla:

1. Hâlık-ı Kadîm-i Kadîr’in (gücü her şeye yeten ve ezelî olan yaratıcının) vücub ve vücuduna şehadet ve delalet eder.

2. Hâlık-ı Kadîm-i Kadîr’in evsaf-ı kemaliyesine şehadet eder.

3. Esmâ-i hüsnayı tilavet ederek Cenab-ı Hakk’ı tesbih eder.

4. Kur’an-ı Hakîm’i tefsir eder.

5. Resul-i Ekrem (a.s.m.)’ın ihbaratını tasdik eder.

Bunların hepsi ileriki derslerde teker teker izah edilecek. Bizler her bir maddenin izahını kendi makamına havale ederek metne devam edelim. Üstadımız şöyle diyor:

Geçen lisanların tafsiline geçiyoruz. Şöyle ki: Kâinatta görünen tanzimat, nizamat, muvazenat kabza-i tasarrufunda bir mizan ve nizam bulunan Hâlık’ın vücub-u vücuduna delalet etmekle  اَللَّهُ لَا اِلهَ اِلَّا هُوَ  cümlesini okur. (Mesnevi-i Nuriye, Katre)

Üç kelime geçti: Tanzimat, nizamat, muvazenat.

Arapça bilmeyenler için birbirine benzeyen bu kelimeler Arapça bilenler için çok farklı manalar ifade etmektedir. İlk önce kelimeleri lügat cihetiyle tahlil edelim:

Tanzim: “Nazm” kelimesinin tef’il babına girmiş hâlinin masdarıdır. Tanzimat ise “tanzim” kelimesinin çoğuludur.

Nizam: Yine “nazm” kelimesinin mufaale babına girmiş hâlinin masdarıdır. Nizamat ise “nizam” kelimesinin çoğuludur.

Muvazene: “Vezn” kelimesinin mufaale babına girmiş hâlinin masdarıdır. Muvazenat ise “muvazene” kelimesinin çoğuludur.

Şimdi de kelimelerin ifade ettiği manaya bakalım:

Nazm kelimesi “inci vb. kıymetli taşları dizmek” manasına gelir. Bu kelime tef’il babına girdiğinde “tanzim” şeklini alır. Tef’il babının özelliği bir işin çok kuvvetli ve fazla yapıldığını ifade etmesidir. Mesela:

–  قَطَعَ  fiili “kesti” manasındadır. Bu fiilin tef’il babına girmiş hâli olan  قَطَّعَ  ise “parçaladı” manasındadır.

–  هَدَمَ  fiili “yıktı” manasındadır. Bu fiilin tef’il babına girmiş hâli olan  هَدَّمَ  ise “yerle bir etti” manasındadır.

–  أَكَلَ  fiili “yedi” manasındadır. Bu fiilin tef’il babına girmiş hâli olan  أَكَّلَ  ise “çokça yedi” manasındadır.

Demek, tef’il babı bir işin çok kuvvetli ve fazla yapıldığını ifade eden bir babdır. Bundan da şu çıkar:

Eğer “Kâinattaki nazm…” denilseydi, eşyanın ipe dizilir gibi sıralandığını ve âlemde böyle bir düzgünlüğün olduğunu anlardık. “Kâinattaki tanzim…” denildiğinde de aynı manayı anlıyoruz. Ancak “tanzim”de daha başka bir kuvvet vardır. Nazm işinin çok kuvvetli ve fazla olduğunu ifade eder. Yani nazm hakikati şu âlemde öyle tecelli ediyor ki hiçbir eşya bu tertipten, bu düzenden, bu sıradan, bu dizilişten zerre miskal ayrılamıyor. Böyle olunca da tanzim oluyor. Zira tanzim, nazm işinin şiddetle yapılmasıdır.

Tanzime bir örnek verecek olsak Güneş Sistemi’ni verebiliriz. Yıldızların konumları öyle bir şekilde tanzim edilmiştir ki zerre miskal tesadüf ihtimalini kabul etmez. Eğer birbirilerine azıcık yakın olsalar birbirlerini çekip çarpışacaklar; eğer birbirlerinden azıcık uzak olsalar bu sefer de sistemden kopup gidecekler. İşte bu tanzim, perde arkasında bu işi yapan zatın vücub-u vücudunu ve vahdetini güneş gibi ispat eder. Zira böyle bir tanzim tesadüfün işi olamaz.

Şimdi de ikinci kelimemiz olan nizamat” üzerine konuşalım:

“Nizamat” mufaale babından gelmiş bir kelimedir. Mufaale babının en önemli özelliği, bir işin karşılıklı yapıldığını göstermesidir. Mesele:

–  كَتَبَ  “yazdı” manasındadır. Bu kelime mufaale babına girdiğinde  كَاتَبَ  olur ve “yazıştı” manasına gelir.

–  قَتَلَ  “öldürdü” manasındadır. Bu kelime mufaale babına girdiğinde  قَاتَلَ  olur ve “savaştı” manasına gelir.

–  نَزَعَ  “çekti” manasındadır. Bu kelime mufaale babına girdiğinde  نَازَعَ  olur ve “çekişti” manasına gelir.

Demek, mufaale babı bir işin karşılıklı yapıldığını (işteşlik) ifade eden bir babdır. Bundan da şu çıkar:

Nizamat” karşılıklı dizilişi, karşılıklı düzeni, karşılıklı insicamı ifade etmektedir. Mesela ağız ile dişler arasında, göz ile kaş arasında, baş ile vücut arasında, meyve ile ağaç arasında, sinek ile kanadı arasında vs. bir düzen vardır. İşte bu düzen “nizam”dır, bunun çoğulu da “nizamat”tır.

Şimdi de üçüncü kelimemiz olan “muvazenat” üzerine konuşalım:

Muvazenat” da mufaale babından gelmiş bir kelimedir. Mufaale babı bir işin karşılıklı yapıldığını gösteriyordu. Demek, muvazanat ile bir eşyanın kendi dengesi değil, başka eşyalarla olan karşılıklı dengesi kastedilmiştir. Meseleyi biraz daha açalım:

“Mizan” denge demektir. Mizan denildiğinde bir eşyanın kendi vücud ve azalarındaki dengeyi ve ölçüyü anlarız. “Mizan” kelimesi mufaale babına girdiğinde “muvazene” olur. Çoğulu da “muvezanat”tır.

Mizan ile muvazene arasındaki fark şudur: Mizan bir varlığın kendi dengesi ve yaratılışındaki ölçülü hâlidir. Muvazene ise karşılıklı denge ve ölçüdür. Mesela:

– Bir dişinin ölçülü hâlde yaratılışını düşünürsek mizanı tefekkür etmiş oluruz. Eğer o dişin diğer dişlerle arasındaki dengeyi ve ölçüyü düşünürsek muvazeneyi tefekkür etmiş oluruz.

– Bir parmaktaki dengeyi düşünürsek mizanı tefekkür etmiş oluruz. Eğer o parmağın diğer parmaklarla ve elle arasındaki dengeyi düşünürsek muvazeneyi tefekkür etmiş oluruz.

– Bir meyvenin kendisindeki dengeyi düşünürsek mizanı düşünmüş oluruz. Eğer o meyvenin dalla ve ağaçla arasındaki dengeyi düşünürsek muvazeneyi tefekkür etmiş oluruz.

Gördüğünüz gibi, kelimelerin türediği kökler ve girdiği bablar esas alınarak mütalaa edildiğinde karşımıza bambaşka manalar çıkıyor. Bu dersten ödevimiz şu olsun:

Kâinatta görünen tanzimat, nizamat ve muvazenatı tefekkür edelim. Ancak şuna dikkat edelim: Tefekkürü yapabilmek için fikri bir misal üzerine bindirmek lazım. Fikir misale binmeli ve onunla seyahat etmelidir. Yani tefekkür edebilmek için hakikatleri somut örnekler üzerinden düşünmeliyiz. Bunun için de interneti kullanabilirsiniz. “Âlemdeki düzen ve tertip”, “Eşyanın karşılıklı dizilişi”, “Âlemdeki denge” gibi cümlelerle arama yaparak somut bilgiler üzerinden hakikati tefekkür edebilirsiniz.

Şimdi, mütalaasını yaptığımız bölümü bir daha okuyalım:

Şu lisanların tafsili gelecektir. Şimdi icmal ile zikredeceğim. Şöyle ki:

Kâinat terkiplerindeki intizam,

– Cereyan-ı ahvaldeki nizam,

– Suretlerdeki garabet,

– Nakışlarındaki ziynet,

– Yüksek hikmetler,

– Eşyadaki muhalefet ve mümaselet,

– Camidattaki muavenet,

– Birbirinden uzak olan şeylerdeki tesanüd,

– Hikmet-i âmme,

– İnayet-i tamme,

– Rahmet-i vâsia,

– Rızk-ı âmm,

– Hayatlar,

– Tasarruf,

– Tahvil,

– Tagyir,

– Tanzim,

– İmkân,

– Hudus,

– İhtiyaç,

– Zaaf,

– Mevt,

– Cehil,

– İbadet,

– Tesbihat,

– Daavat

Ve hakeza pek çok sıfatlar lisanlarıyla Hâlık-ı Kadîm-i Kadîr’in vücub ve vücuduna ve evsaf-ı kemaliyesine şehadet ettikleri gibi, esmâ-i hüsnayı tilavet ederek Cenab-ı Hakk’a tesbih ve Kur’an-ı Hakîm’i tefsir ve Resul-i Ekrem (a.s.m.)’ın ihbaratını tasdik ediyorlar.

Geçen lisanların tafsiline geçiyoruz. Şöyle ki: Kâinatta görünen tanzimat, nizamat, muvazenat kabza-i tasarrufunda bir mizan ve nizam bulunan Hâlık’ın vücub-u vücuduna delalet etmekle  اَللَّهُ لَا اِلهَ اِلَّا هُوَ  cümlesini okur. (Mesnevi-i Nuriye, Katre)

Yazar: Sinan Yılmaz

Paylaş:
Bu Makaleyi Değerlendirin