a
Ana SayfaHadis Savunması30. Tasnif Safhası

30. Tasnif Safhası

Bu dersimizde tasnif safhasını işleyeceğiz.

Tasnif: Sınıflara ayırmak ve sınıflamak demektir.

Bir önceki dersimizde tedvin konusunu işlerken şöyle demiştik:

— Tedvin: Hadislerin hepsine şamil olan ve devlet eliyle yürütülen yazma faaliyetidir. Tedvinde yapılan iş sadece hadisleri deftere geçirmek ve yazıyla tespit etme işidir. Tedvinde hadisler konularına bakılmaksızın karışık bir şekilde kaydedilmiştir.

Karışık şekilde kaydedilen hadisler içinde aranan bir hadisi bulmak zordu. Bu zorluğun ortadan kalkması için hadis âlimleri hadisleri farklı şekillerde tasnif ettiler. Bazen hadisleri bir konu başlığı altında topladılar. Bazen de ravileri esas yapıp bir ravinin naklettiği bütün hadisleri ravinin ismi altına yazdılar. İşte hadislerin farklı şekillerde tasnif edildiği bu safhaya “tasnif safhası” denir. Tasnif faaliyetleri hicri II. asrın birinci çeyreğinde başlar ve IV. asrın ortalarına kadar devam eder.

Şimdi, merak edenler için hadis kitaplarının tasnif çeşitlerinden bahsedeceğiz:

Tasnifin birincisi “ale’l-ebvâb” tasniftir.

Ale’l-ebvâb tasnif: Hadislerin fıkhi bablara yani ifade ettikleri manalara göre tasnif edilmesidir.

Bu tasnifte hadisler belli bir meseleyi açıklamak ve o meseleye delil olmak üzere zikredilir. Bu gruba giren eserler câmi, sünen ve musannaf olmak üzere farklı çeşitlere ayrılır.

Câmiler sekiz ana bölümün hepsine yer veren hadis kitaplarıdır. Bu sekiz bölüm şunlardır:

1. İlm-i tevhid ve sıfat. Yani iman ve akaide ait hadisler.

2. Sünen. Yani ahkâma ait hadisler.

3. Rikak ve zühd. Yani ruhen ve ahlâken yücelmeyi konu edinen hadisler.

4. Adaba ait hadisler. Yani yeme, içme, oturma, yatma, konuşma gibi adabı beyan eden hadisler.

5. Tefsir. Yani bazı Kur’an ayetlerinin açıklanmasıyla ilgili hadisler.

6. Siyer. Yani tarih ve Peygamberimiz (a.s.m.)’ın hayatıyla ilgili hadisler.

7. Fiten. Yani kıyamete kadar vukua gelecek hadiselerden bahseden hadisler.

8. Menâkıb. Yani bazı şehirlerin, şahısların veya kabilelerin zem ve medihleriyle ilgili hadisler.

Hadis kitaplarının hepsi bu konularla ilgili hadislere yer vermez. Bunların hepsine yer verenlere câmi denilir. Kütüb-ü sitte’de sadece İmam Buhâri, İmam Müslim ve İmam Tirmizî’nin eserine câmi denilmiştir.

Ale’l-ebvâb tasnifin ikinci çeşidi sünenlerdir.

Sünen: Ahkâma ait hadisleri fıkıh bablarına göre cemeden kitaplardır.

Bu kitaplarda ahkâma konu olmayan hadislere pek yer verilmez. Sünenler çoğunlukla taharet bahsiyle başlar; ibadet, muamelat ve cezalarla devam eder. Sünenlerde merfu hadisler esastır. Çok az mevkuf ve maktu hadis görülür.

Merfu hadis: Peygamberimiz (a.s.m.)’a ait olan hadistir.

Mevkuf hadis: Söz veya fiilin sahabeye ait olduğu hadistir.

Maktu hadis: Söz veya fiilin tâbiine ait olduğu hadistir.

Ale’l-ebvâb tasnifin üçüncü çeşidi musannaflardır. Musannaf esas itibariyle sünen gibidir. Ancak bunlarda sünenlerden farklı olarak mevkuf ve maktu hadisler çokça yer alır.

Tasnifin birinci çeşidini öğrendik: Ale’l-ebvâb tasnif. Bu da kendi içinde üçe ayrıldı: Câmi, sünen ve musannaf.

Tasnifin ikinci çeşidi ale’r-ricâl tasniftir.

Ale’r-rical tasnif: Ravilerinin adına göre yapılan tasniftir.

Tasnifin bu çeşidinde ravi olarak sahabeyi esas alan tasnifler olduğu gibi, hadis alınan şeyhi esas alan tasnifler de olmuştur. Sahabeyi esas alan tasniflere “müsned”, şeyhleri esas alan tasniflere ise “mu’cem” denir.

Hadis ilminde şeyh, ravinin kendisinden hadis aldığı hocasıdır. Şeyh tabirini tarikatta şeyh ile karıştırmayalım.

Müsned tarzındaki tasniflerde -mesela Ahmed İbni Hanbel’in müsnedinde- sahabeler fazilet sırasına göre tanzim edildikten sonra her birinden rivayet edilmiş olan hadisler isimlerinin altına kaydedilmiştir.

Mu’cem tarzındaki tasniflerde ise hadis alınan şeyhler alfabetik sıraya veya kabilelerine göre sıraya konduktan sonra her birinden alınmış olan hadisler ismin altına kaydedilmiştir.

Şunu da ilave edelim ki: Hadislerin konuları için aranması sebebiyle, bu tarzla ortaya konan kitaplar üzerinde daha sonraları çalışmalar yapılmış ve ale’l-ebvâb tasnif denilen, konulara göre tasnife tabi tutulmuşlardır.

Tasnif safhasında yapılan önemli işlerden biri de uydurma hadislerin ayıklanması işidir. Bu ayıklama cerh ve tadil denilen usulle yapılmıştır. Bir sonraki dersimizde cerh ve tadil konusunu işleyeceğiz. Bu konu bizler için çok önemlidir. Zira cerh ve tadil konusunu bilirsek elimizdeki hadislerin ne kadar güvenilir olduğunu anlarız. Bu sebeple bir sonraki dersi mutlaka seyretmelisiniz.

Yazar: Sinan Yılmaz

Paylaş:
Bu Makaleyi Değerlendirin